روش نام‌گذاری ستارگان

بوکمارک(0)

No account yet? Register

در زمان‌های قدیم، تنها خورشید و ماه، چند ستاره و سیارات قابل مشاهده دارای نام بودند. هر قوم و منطقه‌ای نامی خاص برای این اجرام می گذاشت. به‌عنوان مثال در منابع نجومی سراسر جهان از گذشته تاکنون برای کره‌ی ماه 3600  نام ذکرشده که برخی از آن‌ها مانند: ماه، قمر، اور، تایپه، لوون و … به گوش ما آشنا هستند.

با مراجعه به تاریخ کهن کشورهای گوناگون متوجه می‌شویم که درگذشته تلاش‌هایی در این زمینه انجام گرفته است اما به‌علت نبود ابزارهای اپتیکی فقط تعداد کمی از ستارگان شناخته‌شده اسامی خاص داشتند و بقیه دارای اسامی مختلفی بودند که حتی در یک کشور بعلت نبود امکانات ارتباطی و عدم وجود استانداردهای جامع چندین نام برای یک ستاره ذکر می‌شد. هرچند برخی از این نام‌های خاص تاریخی بودند اما بیشتر این اسامی به دلیل سلطه و کشورگشایی‌های آن زمان، اغلب از نام‌های عربی یا چینی رونویسی یا ترجمه شده و به سایر نقاط جهان حتی به کتب کشورهای اروپایی وارد شده بود که آثار آن را هنوز می‌توانید در نقشه‌های نجومی ببینید. اسامی مانند ستاره‌ی Alcore ( برگرفته از کلمه ی الکور عربی در صورت فلکی دب اکبر)، ستاره‌ی Rigel (برگرفته از کلمه‌ی رجل در صورت فلکی شکارچی) ستاره‌ی Fomalhaut ( آلفای صورت فلکی ماهی برگرفته از کلمه ی فم الحوت) و … . چنین آوانویسی هم می‌تواند متفاوت باشد و هم برای آن هجی‌های مختلفی وجود داشته باشد. تعداد کمتری از نام‌ها از دوران قرون وسطی معرفی شده‌اند و تعداد معدودی در دوران مدرن به عنوان نام مستعار مورد استفاده عامه مردم قرار گرفته‌اند، به عنوان مثال Sualocin برای α Delphini و Navi برای γ Cassiopeiae . همچنین هیپارخوس در قرن 2 قبل از میلاد حدود 850  ستاره‌ی غیرمسلح را برشمرد. یوهان بایر در سال 1603 حدوداً دو برابر این عدد را ذکر کرده است و در قرن نوزدهم کاتالوگ‌های متعددی تحت عنوان ستاره‌های رؤیت‌پذیر به چاپ رسید.

ستاره ی آلفای صورت فلکی حوت که با نام عربی خود اما با حروف انگلیسی در نقشه ها همچنان استفاده می شود.

از طرف دیگر به‌علت نبود استاندارد، برخی از نام‌ها برای چندین جرم مورد استفاده قرار می‌گرفت. مثلاً “دنب” برای  اغلب علاقه‌مندان نجوم یعنی روشن‌ترین ستاره‌ی صورت فلکی دجاجه امّا همین نام در گذشته بر روی حداقل پنج ستاره‌ی دیگر نیز قرار داشت. حتی در مبحث صورت‌های فلکی با اینکه قدمت تجسم اشکال برخی از آن‌ها به گذشته‌های بسیار دور می‌رسد اما برخی از ستارگان برای دو صورت فلکی ذکر شده‌اند.

ستاره ی گاما که در نقشه به هردو صورت فلکی آندرومدا و برساووش تعلق دارد.

امروزه با ساخت تلسکوپ‌های پیشرفته و استفاده از ابزارهای الکترونیکی و ارسال تلسکوپ‌های فضایی در مدار زمین مانند تلسکوپ فضای هابل و جیمز وب، تعداد اجرام نجومی شناسایی‌شده از هزاران به بیش از میلیاردها جرم رسیده است و هر ساله تعداد بیشتری کشف می‌شود. بنابراین اخترشناسان باید بتوانند برای شناسایی بدون ابهام همه‌ی این اجرام، روش نام‌گذاری‌ واحد و سیستماتیکی تعیین کنند، که هم گویای ماهیت جرم باشد و هم دارای معنا و مفهومی علمی.

در سال‌های اخیر اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU) فرآیندی را برای انتخاب نام‌های ستارگان و سایر اجرام آسمانی آغاز کرده است که البته به خاطر رواج و ثبت برخی از اسامی قدیمی، آن نام‌ها یا همچنان مورد تأییدند و یا در کنار نام‌گذاری مدرن، آن اسامی هم ذکر می‌شود.

هدف از این مقاله مروری کوتاه بر تاریخچه‌ی برخی از روش‌های نام‌گذاری ستارگان و ذکر محاسن و معایب آن‌ها و در نهایت معرفی روش‌های نام‌گذاری ستارگان می‌باشد تا برای علاقه‌مندان به نجوم به‌خصوص در حوزه‌ی نجوم آماتوری قابل استفاده باشد.

اطلس Uranometria  روش نام‌گذاری بایر

یوهان بایر (۱۶۲۵-۱۵۷۲) ستاره‌شناس آماتور آلمانی در سال ۱۶۰۳ یک نقشه ستاره‌ای با نام Uranometria  تهیه و منتشر کرد که این روش هنوز مورد استفاده‌ی منجمان آماتور قرار می‌گیرد. در این روش نام‌گذاری، ستاره‌ی پرنور هر صورت فلکی با نام آلفا، دومین ستاره‌ی پرنور بتا، سومین ستاره گاما و به همین ترتیب نام‌گذاری می‌شوند. این اطلس شامل 51 جدول بود. چهل و هشت جدول مربوط به صورت فلکی نیمکره‌ی شمالی، یک جدول شامل 12 صورت فلکی تازه نام‌گذاری شده‌ی نیمکره‌ی جنوبی و دو جدول دیگر نیز حاوی تمامی بخش شمالی و جنوبی کره‌ی سماوی.

به‌طور خلاصه یوهان بایر در این روش:

  1. هر ستاره را براساس میزان روشنایی آن شناسایی کرد.
  2. به هر ستاره یکی از حروف کوچک یونانی از آلفا تا امگا را اختصاص داد.
  3. برای مابقی ستارگان از حروف کوچک لاتین استفاده نمود. (توجه: از حروف j و u که ممکن بود با i و v اشتباه  شوند، استفاده نکرد.)
  4. درنهایت نام صورت فلکی را پس از این حرف قرار داد.

معایت سیستم بایر:

1- نام‌گذاری برخی مجموعه‌های ستاره‌ای تحت یک نام

2- محدودیت در تعداد حروف یونانی و لاتین

3- دشواری درجه‌بندی ستارگان کم نور و خطا در این عمل

با این حال به دلیل سهولت یافتن ستارگان در این روش، ستارگان جدید اضافه‌شده بعد از یوهان بایر همچنان با این روش نام‌گذاری و دسته‌بندی شدند و این مرجع امروزه در سه جلد چاپ شده و در اختیار منجمان قرار می‌گیرد.

نام گذاری ستارگان به روش Flamsteed

John Flamsteed

در سال ۱۷۱۲ جان فلامستید، منجم انجمن اخترشناسی سلطنتی انگلیس، شروع به نام‌گذاری ستارگان هر صورت فلکی از شرق به غرب بر اساس بعد نمود، که کمک بزرگی برای پیدا کردن یک ستاره از روی نقشه بود. در این سیستم نام‌گذاری به عنوان مثال، ۸۰ ثور در سمت شرق ۷۹ ثور و در سمت غرب ۸۱ ثور قرار می‌گیرد. (سال‌های زیادی از ابداع این سیستم توسط فلامستید گذشته است، اما دستگاه مختصاتی که او به کار برد، هنوز هم با شرق و غرب سماوی به خوبی مطابقت دارد).

همه ستارگان بدون توجه به اینکه حرف یونانی دارند یا نه، عددگذاری شدند و به همین دلیل است که برای مثال آلفا لیرا، ۳ لیرا نیز خوانده می شود. همه‌ی‌ ۲۶۸۲ ستاره شماره فلامستیدی گرفتند. بالاترین شماره فلامستید در صورت فلکی ثور با نام ۱۴۰ ثور است. اما وقتی مرزهای صورت فلکی‌ها در سال ۱۹۳۰ مشخص شدند، دسته‌ای از ستارگان شماره‌گذاری‌شده توسط فلامستید، بیرون از صورت فلکی خود قرار گرفتند. بعنوان مثال ستاره‌ی ۳۰ تکشاخ امروزه در صورت فلکی مار آبی و ستاره‌ی ۴۹ مار در صورت فلکی جاثی قرار گرفت. از این رو استفاده از این روش به‌علت چاپ کتب جدید نجومی و عدم کاربرد این جداول بعد از سال 1930 به تدریج منسوخ گردید. به‌طور خلاصه روش دسته‌بندی فلامستید به‌صورت زیر انجام گرفت:

1- به‌جای حروف کوچک یونانی و لاتین از اعداد استفاده شد.

2- به‌جای دسته‌بندی بر اساس روشنایی ستارگان یک صورت فلکی، موقعیت ستاره در آن صورت فلکی از غرب تا شرق به عنوان معیار قرار گرفت.

نام‌گذاری به روش آرگلاندر

Friedrich Wilhelm Argelander ( 1799 – 1875 )

آرگلاندر و جانشین او آسمان را به محدوده‌ی میل‌های یک درجه‌ای تقسیم نمودند که ۲۴ ساعت بعد را می‌پوشاند. ستارگان هر محدوده‌ بر اساس بعدشان نام‌گذاری و صورت‌های فلکی که ستارگان در آن بودند، نادیده گرفته شدند. در روش نام‌گذاری Argelander   اعداد کاتالوگ بر اساس شمارش ستارگان در یک میل خاص از شمال به جنوب تعیین شده است. بنابراین BD numbers بیانگر میل به همراه یک عدد بالارونده براساس شمارش ستاره در این میل خاص می‌باشد. برای مثال BD + 31° 216 به معنی 216 ستاره در محدوده میل 31+ و 32+  می‌باشد.

 

BD اصلی تنها نیمی از آسمان را پوشش می‌داد یعنی از قطب شمال تا میل ۲- درجه. فهرست مکمل جنوبی‌تر به نامSBD ، دامنه‌ی آن را به میل ۲۳- رساند.

فهرست Cordoba Durchmusterung (CD or CoD) کار را تمام کرد و ۶۱۳,۹۵۳ ستاره‌ی دیگر را تا قطب جنوب سماوی گردآوری نمود.

نسخه‌ای از این فهرست مربوط به سال 1875 میلادی

بعدها با افزایش قدرت تلسکوپ ها فهرست CD کامل‌تر گردید و تحت عنوان  Durchmusterungیا DM با تعداد ۱,۰۷۱,۸۰۰ ستاره گردآوری شد.

روش نام‌گذاری هنری دراپر

Henry Draper

در این کاتالوگ ستارگان درخشان‌تر از قدر 8.5 و کمی ضعیف‌تر بر اساس رنگ و رده‌ی طیفی دسته‌بندی و نام‌گذاری می‌شوند. برای مثال HD183143 . بعدها تعداد ستار‌ه‌ی بیشتری توسط مکمل هنری دراپر (Henry Draper Extension) اضافه شد. این فهرست شامل شماره‌های HDE می‌شود. هر ستاره با نشان HD یا HDE مورد طیف‌سنجی قرار گرفت.

عکسی از طیف اکسیژن در مقایسه با طیف خورشیدی، توسط هنری دراپر، 1877 (کتابخانه لیندا هال)

فهرست بازنویسی طیف‌نگاری هاروارد (Revised Harvard Photometry)

در سال 1908 کاتالوگ دیگری تحت عنوان فهرست بازنویسی طیف‌نگاری هاروارد (Revised Harvard Photometry)  برای به‌دست آوردن قدر دقیق۹۱۱۰ ستاره درخشان تهیه شد. این فهرست قدر ستارگان را تا حدود 5/6 جستجو می‌کرد. ستارگان درخشان‌تر از قدر 5/6 با شماره‌ای که بر اساس بالارفتن بعد افزایش می‌یابد، مشخص می‌شود. پیشوند HR و یا BS در جلوی این شماره نوشته می‌شود. برای مثال HR1099 .

فهرست SAO

سیستم دیگر شماره‌گذاری ستارگان که امروزه استفاده می‌شود SAO نام دارد و مربوط به فهرست ستارگان رصدخانه‌ی اخترفیزیکی اسمیت سونین (۱۹۶۶) است که این هم (با استفاده از نقشه‌های آسمان) در دانشگاه هاروارد تهیه شد. فهرست SAO موقعیت بسیار دقیق ۲۵۸۹۹۷ ستاره را تا حدود قدر ۹ نشان می‌دهد.

فهرست راهنمای ستارگان  (Guide Star Catalog)

یکی از بزرگ‌ترین فهرست‌های جدید فهرست راهنمای ستارگان  (Guide Star Catalog)تلسکوپ فضایی هابل است و بزرگتر از آن است که بتوان چاپ کرد و بر روی لوح فشرده منتشر می‌شود. موقعیت فهرست GSC معمولاً با دقت نزدیک به دقیقه‌ی قوسی و قدر دقیق چند دهم برای ۱۸۸۱۹۲۹۱ جرم اندازه‌گیری شده است. روشن‌ترین ستاره‌ی این فهرست از قدر 9 می‌باشد. با وجود تعداد زیاد ستارگان این فهرست اخیراً فهرست‌های دیگری مانند هیپارکوس ( Hipparcos) و تیکو (Tycho) جای فهرست میلیونی ستارگان پرنور GSC را گرفته‌اند.

همان‌طور که می‌دانید ستارگان انواع گوناگونی دارند برخی از آن‌ها دوگانه، سه‌گانه و چندگانه و برخی دیگر متغیر هستند. از آنجایی که رؤیت این ستارگان بیشتر با تلسکوپ امکان‌پذیر است از سال‌ها پیش لزوم ایجاد شیوه‌ای برای نام‌گذاری آن‌ها احساس می‌شد. در ادامه روش نام‌گذاری این‌گونه از ستارگان توضیح داده می‌شود.

روش نام‌گذاری ستارگان دوگانه و چندگانه

مؤلفه‌های یک مجموعه‌ی دوتایی یا چندتایی در صورتی که دارای فاصله قابل تشخیص از یکدیگر باشند با استفاده از اعداد و براساس موقعیت غربی- شرقی نام‌گذاری می‌شوند. برای مثال Alpha Librae ییک مجموعه‌ دوتایی با مؤلفه‌های تمیز‌پذیر است. مؤلفه‌ی غربی این مجموعه Alpha-1 و مولفه شرقی  Alpha-2  نام می‌گیرد. در این‌گونه مجموعه‌ها با حرکت به شرق این اعداد نیز بالاتر خواهند رفت.

مؤلفه‌ی غربی این مجموعه Alpha-1 و مولفه شرقی Alpha-2

در سیستم‌های چندتایی (یا همان سیستم‌های دوتایی) هنگامی که مؤلفه‌های مجموعه به هم خیلی نزدیک باشند درخشش مؤلفه‌ها معیار نام‌گذاری است. به این ترتیب که ستاره‌ای که پرنورترین ستاره و مؤلفه‌ی اصلی مجموعه است با A و ستاره‌ی کم‌نورتر با B نام‌گذای ادامه می‌یابد.

به عنوان مثال ستاره‌ی شباهنگ (Sirius) خود جزئی از یک مجموعه‌ی دوتایی است و ستاره‌ی همدم آن یک ستاره از نوع کوتوله‌ی سفید می‌باشد. به ستاره‌ی شباهنگ که با چشم برهنه به راحتی دیده می‌شود مؤلفه A ‌و کوتوله سفید همدم آن عنوانB  را به خود می‌گیرد .

ستاره شباهنگ و کوتوله سفید همدم

روش نام‌گذاری ستارگان متغیر

این روش به روش ارگلاندر نیز معروف است. وی اولین ستاره‌ی متغیری را که در یک صورت فلکی یافتR  نامید. متغییر بعدی S و بالاخره تا Z این کار را ادامه داد. بعد از Z دوباره به R بازگشت و آن را در کنار R قبلی قرار داد یعنی RR (حتماً با نام ستاره‌ی RR شلیاق آشنایی دارید که برهمین اساس نام‌گذاری شده است.)

R – S – T – U – V – W – X – Y – Z

RR – RS – RT – RU – RV – RW – RX – RY – RZ

    ……..SS – ST – SU – SV

……..TT – TU – TV

…….UU – UV

.

.

.

ZZ

با توجه به این‌که براساس تلسکوپ‌های آن زمان در یک صورت فلکی تا همین تعداد متغیر ممکن بود یافت شود، ارگلاندر تا همین حد این روش را ادامه داد. اما سال‌ها بعد با ساخت تلسکوپ‌های قوی‌تر و یافتن ستارگان متغیر بیشتر در هر صورت فلکی، منجمان تصمیم گرفتند بعد از ZZ به حرف A  بازگشته و روند بالا را تکرار کنند.

AA – AB – AC – … – AZ

BB – BC – … – BZ

.

.

.

QQ – QR – QS – QT – … – QZ

حرف J به این علت که ممکن بود در برخی زبان‌ها با I اشتباه شود، حذف شد.

روش نوین نام‌گذاری ستارگان متغیر

1- نخستین ستاره متغیر کشف‌شده در هر صورت فلکی چنانچه بر اساس معیار بایر و یا فلامستید نام‌گداری نشده باشد با حرف R و به دنبال آن، نام صورت فلکی خوانده می‌شود.

برای مثال نخستین ستاره متغیر که در صورت فلکی  نهنگ یافت شد و بر اساس معیار بایر و فلامستید نام‌گذاری نشده بود، R Ceti نام گرفت.
2- دومین ستاره کشف شده در آن صورت فلکی نام S و سپس T و همینطور تا Z را به خود می‌گیرد. این قاعده 9 ستاره اول کشف‌شده در هر صورت فلکی را نام‌گذاری می‌کند.

3- برای ستاره 10ام به بعد نام RR و سپس RS و سپس RT و همینطور تا RZ سپس SS وST  و همین‌طور تا SZ آن‌قدر این ترتیب را ادامه می‌دهیم تا به ZZ برسیم. این مجموعه نیز 54 ستاره متغیر را در هر صورت فلکی نام‌گذاری می‌کند.

4- برای ادامه از AA شروع می‌کنیم و به همان شکل قبل تا AZ و سپس BB تا BZ   . آن‌قدر این کار را ادامه می‌دهیم تا به QZ برسیم. تا انجا 334 ستاره نام‌گذاری شده است.

5-  برای ادامه از حرف V به همراه یک شماره که از 335 شروع می‌شود، کار را دنبال می‌کنیم.

برای مثال V335  ، V336 و … .

در پایان ضمن بیان این مطلب که کاتالوگ‌های دیگری هم برای نام‌گذاری ستارگان وجود دارد اما به دلیل جامع‌نبودن و عدم کاربرد آن‌ها در کتب مرجع نجوم، از ذکرشان صرف نظر شده است. همچنین برای اجرام غیرستاره‌ای نظیر سحابی‌ها، کهکشان‌ها و خوشه‌ها کاتالوگ‌هایی مانند فهرست مسیه و NGC  وجود دارد که چون ساختار علمی برای نام‌گذاری ندارند و تنها شمارگانی هستند که با کشف هر جرم نام‌گذاری می‌شوند از ذکر آن‌ها خودداری شده است. هدف از این مقاله پاسخ به سوال دانش‌پژوهان مبنی بر علت ذکر برخی اعداد و حروف در پشت اسامی ستارگان بود که امیدوارم این مقاله پاسخی برای پرسش‌هایشان باشد.

 

4.1/5 - (9 امتیاز)
به اشتراک بگذارید
ممکن است شما دوست داشته باشید
ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

go2top