جدیدترین مطالب را دنبال کنید

نقش دانشمندان مسلمان در پیدایش اخترشناسی نوین

08:49610
FavoriteLoadingافزودن به علاقمندی

اخترشناسی احتمالا کهن‏‌ترین علم در جهان است. پیش از آنکه انسان به صورت سیستماتیک آسمان را بررسی کند، ما به بالا نگاه کردیم و حرکت نقاط کوچک روشن اسرارآمیز و ثابت بودن برخی دیگر را دنبال کردیم. تمدن‏‌های مختلف از سرتاسر جهان مشاهدات نجومی خود را به طور مستقیم در زندگی خود دخیل می‏‌کردند؛ از معماری ساختمان‏ ها گرفته تا داستان‏ هایی که برای کودکان تعریف می‏ کردند. در حالی که امروزه دوران اوج علم را دوره‏ی رنسانس می‏ دانیم اوج این عمل هزار سال قبل و حدود 5000 مایل شرق‏ تر به وقوع پیوسته است.

حدود قرن 6 میلادی اروپا وارد دوره‌‏ای به نام عصر تاریک شد. این دوران از قرن 5 میلادی تا آخر قرن 13 به طول انجامید و بشریت شاهد سرکوب نبوغ و تفکرات علمی در تمام قاره بود چرا که این موارد مغایر با آموزه‏ های کلیسا به نظر می‏ رسید. در این دوران کتاب، تحقیق و گزارشات رصدی بسیار نایاب شد.

در حالی که اروپا در دوره‌ی اغمای فکری به سر می‌برد، امپراطوری اسلامی که از اسپانیا تا مصر و از طرفی تا چین را در برمی گرفت وارد دوره ی طلایی خود شد. اخترشناسی یکی از موضوعات خاص و مورد علاقه ی دانشمندان اسلامی در ایران و عراق بود. تا پایان قرن 8 میلادی تنها کتاب نجومی کتاب مجسطی بطلمیوس بود که در قرن 1 میلادی در یونان نوشته شده بود. این کتاب ارزشمند امروزه نیز به عنوان یکی از منابع نجوم کهن در آکادمی ها آموزش داده می شود. دانشمندان مسلمان 700 سال منتظر ماندند تا این کتاب یونانی به عربی ترجمه شود و بلافاصله پس از دریافت ترجمه‌ی آن سعی در فهم مطالب آن کردند.

نوشته های ابن یوسف

منجمی مصری به نام ابن یوسف خطاهایی در محاسبات بطلمیوس در خصوص حرکات سیارات و خروج از مرکزشان یافت. بطلمیوس تلاش کرده بود تا توضیحی برای حرکت سیارات در آسمان بیان کند به نحوی که بتواند حرکات زمین را نیز توجیه کند. او توانسته بود حرکت نوسانی محور زمین را که امروزه به نام حرکت تقدیمی می‏ شناسیم ، اندازه گیری کند. او سرعت این حرکت را هر 100 سال یک درجه گزارش کرده بود.

بعدها ابن یوسف دریافت که این حرکت با نرخ بیشتری یعنی هر 70 سال یک درجه تغییر میکند. این درحالی است که این افراد نمیدانستند نوسانات ستارگان در آسمان به دلیل حرکت محور زمین است، چرا که در قرن 10 میلادی تفکر غالب مرکزیت زمین در عالم را تایید می کرد. نتایج کارهای ابن یوسف و دیگر منجمان چون ابن الشتیر دیدگاه نجوم را برای همیشه دگرگون ساخت. نظریه ی خورشید مرکز کوپرنیک که در قرن 16 میلادی منتشر شد به پشتوانه‌ی همین نتایج به ثمر رسید.

ریاضیات مورد استفاده در نجوم به طور گسترده ای توسط دانشمندان اسلامی پیشرفت کرد. آنها هندسه ی کروی و جبر را اختراع کردند که دو مفهوم بسیار مهم در محاسبات مربوط به ستارگان هستند. پروفسور جمیل راجپ استاد پژوهش های اسلامی در دانشگاه مک گیل می گوید:

فعالیت‌های بسیاری در این دوران صورت گرفته است که انجام حتی اندکی از آن‌ها غیرممکن به نظر می‌رسد

در قرن 8 میلادی و در زمان خلافت مامون الرشید اولین رصدخانه در بغداد ساخته شد و پس از آن رصدخانه های بسیاری در ایران و عراق ساخته شدند. این در حالی است که در آن زمان تلسکوپ اختراع نشده بود و ستاره شناسان از ابزارهای رصد چون زاویه سنج استفاده می کردند. این ابزارها که بعضا ابعاد آنها بیش از 40 متر بود، برای بررسی زاویه‌ای موقعیت خورشید، حرکت ستارگان و بررسی حرکت مداری سیارات به کار گرفته می‌شد.

در همین دوران در سال 964 میلادی پس از آنکه رصدهای بسیاری انجام گرفت، یکی از معروف ترین ستاره شناسان ایران یعنی عبدالرحمان صوفی کتاب صورالکواکب را که یکی از جامع ترین کتب در زمینه ی صورت های فلکی آسمان است، منتشر کرد. عبدالرحمان صوفی اولین منجمی است که کهکشان آندرومدا و ابرهای ماژلانی را رصد کرده است. این رصدها مبتنی بر چشم غیر مسلح بودند. مشخصا او ماهیت کهکشانی این دو را تشخیص نداده است و از آنها با عنوان « ابر یا سحابی » در نوشته های خود یاد کرده است.  این دستاورد بعدها در فعالیتهای رصدگر دانمارکی تیکو براهه به کار گرفته شد.

تمبر بزرگداشت خواجه نصیر طوسی، چاپ شده توسط پست جمهوری اسلامی ایران

بعدها در قرن 13 میلادی دانشمند و فیلسوف بزرگ خواجه نصیرالدین طوسی «جفت طوسی» را ابداع کرد. اسد احمد پروفسور پژوهش های اسلامی در دانشگاه UC  برکلی می گوید: «هدف جفت طوسی بیان حرکت خطی ظاهری اجرام بسیار سنگین در مدارهای دایروی بوده است .» امروزه می دانیم حرکت ها در آسمان به صورت پیوسته و غیر ایستا انجام می گیرد. بطلمیوس در توجیه این پدیده به مشکل برخورده بود اما جفت طوسی قادر به توجیه این پدیده با قرار دادن دایره ای کوچکتر در دایره ای بزرگتر بود. دستاورد جفت طوسی بعدها در تحقیقات کوپرنیک به طور مستقیم به کار گرفته شد.

یکی از متفکران و دانشمندان بسیار مشهور اسلامی ابن هیثم نام دارد که با عنوان « پدر اپتیک» در جهان شناخته میشود. او نخستین کسی بود که راز دیدن نور را متوجه شد. او دریافت که نوردر مسیری مستقیم وارد چشم های ما می شود و از آن خارج نمی شود. تصوری که پیش از او افرادی چون بطلمیوس داشتند این بود که چشمان انسان همچون چراغ قوه نور ساطع می کند. فعالیت های او به ساخت دوربینی عجیب و غریب منجر شد و نتایج کار او بعدها در ارتقا تلسکوپ ها به کار گرفته شد.

شاید مهم ترین کار ابن هیثم تدوین روشی برای انجام آزمایش های تکراری برای آزمودن یک نظریه بوده است. این روش که امروزه با عنوان « روش علمی » شناخته می شود، زیربنای تمام تحقیقات علمی امروزه ی جهان است. در یکی از نوشته های او آمده: « وظیفه‌ی کسی که در نوشته های دانشمندان تحقیق می کند و هدفش یادگیری حقیقت است، آنست که خود را دشمن تمام آنچه خوانده یا می داند بداند و به آن از تمام جهات حمله کند. همواره باید به خود مضنون باشد و خود را مورد انتقاد قرار دهد تا در پرتگاه تعصب یا آسان گیری سقوط نکند. ».

در طول این زمان یعنی از ابتدای دوران طلایی تا اوایل رنسانس، دانشگاه ها و مدارس بسیاری در سرتاسر قلمرو اسلامی ساخته شدند. در سال 859  میلادی اولین دانشگاه در فز در مراکش تاسیس شد. موسس آن فاطیما الفحری دختر یک بازرگان ثروتمند بود. دانشمندان از سراسر دنیا اعم از مسیحی و یهودی به آنجا سفر می کردند تا نجوم، ریاضی و فلسفه بیاموزند.

در این زمان بسیاری از مدارس و مساجد توسط زنانی نظارت و مدیریت می شد که خود در حوزه های مختلفی از ادبیات گرفته تا جبر ( که نوعی از ریاضیات ابداعی مسلمانان است ) تحصیل کرده بودند. یکی از ابزارهای بسیار شناخته شده ی منجمان یعنی اسطرلاب توسط متفکران یونانی ساخته شد و توسط دانشمندان اسلامی و به طور خاص زنان مسلمان، ارتقا پیدا کرد. در این میان مریم الاسطرلابی بانوی اهل سوریه بود که در قرن 10 به ساخت اسطرلاب مشغول بود. او به دلیل هنرنمایی در ساخت این وسیله که وظیفه ی اندازه گیری ارتفاع اجرام سماوی را بر عهده دارد، بسیار شناخته شده بود. به افتخار او ستاره شناس برجسته هنری ای. هولت در سال 1990 یک سیارک بسیار مهم کمربندی را به نام او نام گذاری کرد.

اینها مختصری از فعالیت های انجام گرفته توسط ستاره شناسان، فلاسفه و دانشمندان مسلمان طی صده های متمادی بود. تحقیقات در زمینه ی نجوم در کشورهای اسلامی کماکان ادامه دارد. در سال اخیر دانشمندان قطری در مرکز تحقیقات فراخورشیدی قطر سه سیاره ی فراخورشیدی که حول ستاره ی مادر در حال دوران هستند را کشف کردند.

سیارات فراخورشید کشف شده توسط دانشمندان قطری

نور ستارگان تاریخ بلندی را بازگو میکند. در برخی موارد صدها سال ممکن است طول بکشد تا نور یک ستاره از فاصله بسیار دور به چشم ما یا آیینه های تلسکوپ های ما برسد. پس از هزار سال حدود 200 ستاره با نام های عربی که روزی ستاره شناسان مسلمان برای آنها انتخاب کردند، شناخته می شوند. روی سطح ماه بیست و چهار دهانه به افتخار دانشمندان مسلمانی که مسیر را برای ستاره شناسی مدرن هموار کردند، نامگذاری شده است.

شناخت کیهان بسیار شگفت انگیزتر از چیزی است که به نظر می آید. اگر تاکنون به کمربند جبار خیره شده باشید یا به ستارگان عناق و سها، ستارگان دوتایی دیداری در صورت فلکی دب اکبر، نگاه کرده باشید به میراثی که از دانشمندان مسلمان به جا مانده است، نگریسته اید.

 

0 0 vote
Article Rating
لینک کوتاه
https://sciencetoday.ir/?p=5065

4 نوشته
مشترک شوید
آگاه شوید
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x
کانال علم روز